Poznaj historię zabawek ludowych
Zabawkarstwo ludowe na Żywiecczyźnie
Z wyrobu drewnianych zabawek ludowych słyną przede wszystkim południowe rejony Polski. Rzemiosło to związane jest z takimi ośrodkami zabawkarskimi jak: żywiecki, myślenicki, kielecki, rzeszowski i krakowski. Ośrodek żywiecki, w którym tradycje zabawkarskie sięgają początku XIX wieku, uważany jest za najstarszy w kraju. W miejscowościach leżących między Żywcem a Suchą Beskidzką (Koszarawa, Przyborów, Pewel Mała, Pewel Wielka, Hucisko, Kurów, Lachowice, Stryszawa, Kuków i Krzeszów) wyrabiano zabawki mające zbliżoną formę, kolorystykę i zdobnictwo. Od drugiej połowy XIX wieku do czasów współczesnych wykonywano tutaj karetki (bryczki), ptaszki, kołyski (zwane kolybkami), grzechotki (tzw. scyrkowki), skrzyneczki, taczki, łóżeczka dla lalek, wózki drabiniaste, koniki, karuzelki, wojsko (żołnierzyki), ptaki-klepoki czy kogutki dzióbate oraz inne, mniej powszechne formy, jak chociażby wózek dla lalek. Żywieckie zabawkarstwo rozsławiły w kraju przede wszystkim karetki (bryczki z konikami-capkami) oraz stryszawskie ptaszki.
Karetki wyrabiano tutaj prawdopodobnie już na początku XIX wieku. Niewątpliwie w drugiej połowie XIX wieku wykonywano je w Kukowie, Lachowicach i Hucisku. Początkowo były w naturalnym kolorze drewna i posiadały proste kształty skrzyń. Z czasem zaczęto malować je głównie na fioletowo i ozdabiać zgeometryzowanym, ryzowanym ornamentem w postaci gwiazdy sosrębowej, kraty czy miotełki. Do malowania koni używano farby o barwie buraczkowej. Konie przy bryczkach nazywano capami ze względu na ich kształt – były toporne, miały duże brzuchy i krótkie nogi.
Za prekursora tradycji wyrobu kolorowo malowanych ptaszków uważany jest Teofil Mentel (1876–1946) ze Stryszawy. Jemu przypisuje się ustalenie ich charakterystycznego wyglądu – kształtu, kompozycji, kolorów i sposobu zdobienia. Niekwestionowanym centrum wytwarzania ptaszków jest do dzisiaj Stryszawa, choć strugano je także w innych miejscowościach, np. w Lachowicach czy Koszarawie.
Od rzemiosła do dzieła sztuki
Od rzemiosła do dzieła sztuki
Zabawka jako nośnik tradycji
Wytwórstwem i sprzedażą zajmowały się całe rodziny, również kobiety i starsze dzieci.
Koszarawskie wyroby pojawiały się na targach i jarmarkach, w handlu domokrążnym w ówczesnych powiatach: żywieckim, bialskim, wadowickim, krakowskim, chrzanowskim. Rzemieślnicy docierali także ze swoimi towarami na Górny Śląsk i Śląsk Cieszyński.
Okres międzywojenny przyniósł wiele zmian. Twórcy drewnianych przedmiotów użytkowych – na skutek konkurencyjnych wyrobów fabrycznych – utracili odbiorców. Skupili się więc przede wszystkim na wyrobie zabawek. Wprowadzili wiele innowacji, w tym nowych form. Przykładając większą wagę do jakości i wyglądu, zaczęli zabawki kolorowo malować i ozdabiać – już nie tylko zgeometryzowanym wzorem rytowanym w drewnie, ale również ornamentem namalowanym (z wykorzystaniem motywów roślinnych). Pojawiły się też zabawki ruchome: karuzelki, dziobiące ziarno kogutki, ptaszki-klepoki. Wyrób zabawek nadal był działalnością rodzinną.
Od drugiej połowy XX wieku żywiecka zabawka ludowa postrzegana jest jako dzieło twórczości ludowej – wyrób ludowego rzemiosła artystycznego, będący równocześnie zabawką i pamiątką regionalną. Nowa funkcja, związana poniekąd z ruchem turystycznym i zewnętrznym odbiorcą poszukującym atrakcyjnych pamiątek typowych dla danego regionu, pociągnęła za sobą pewne zmiany w zabawkach. Zachowując tradycyjny asortyment, większą uwagę zaczęto zwracać na ich jakość. Dawne formy pojawiły się także w mniejszych, nawet miniaturowych wymiarach, a wielu twórców związało się ze spółdzielniami rękodzieła ludowego (Cepelia czy Milenium). Anonimowe wcześniej wyroby stały się dziełem określonych osób, w większości zrzeszonych w istniejącym od 1968 roku Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. Zabawki tworzone przez kolejne pokolenia posiadały charakterystyczne dla poszczególnych rodzin cechy, co do dzisiaj daje możliwość identyfikacji wyrobu.
Rodziny zabawkarzy z Koszarawy i okolic
Nie znamy nazwisk wielu twórców, którzy początkowo zajmowali się zabawkarstwem anonimowo. Pozostała jednak pamięć o najbardziej znanych i działających do dzisiaj rodach zabawkarzy.
W Koszarawie byli to: Władysław Sander (1911–1994) i przede wszystkim Władysław Sternal (1911–1995), który umiejętności przejął po swoim ojcu, również Władysławie (1881–?).
W Lachowicach znane były przede wszystkim duże rody zabawkarzy związane z przysiółkiem Zagrody. W rodzinie Biegunów zabawki strugali: Franciszek (1907–?), Aniela (1882–?), Czesława, Jan (1904-?), Stanisław i Walenty (1936–1996). Z Lachowic pochodził znany zabawkarz Teodor Biegun (1925–2009), laureat prestiżowej Nagrody im. Oskara Kolberga (2000). Od Biegunów umiejętności wyrobu zabawek przejął Józef Rumiak (1929–2008), nieposiadający rodzinnych tradycji w tym zakresie. W wielopokoleniowej rodzinie Kwaśnych działali: Marcin (ok.1958–?), a następnie Tadeusz. Wytwórstwem zabawek zajmował się Alojzy Porzycki i również jego córka Władysława (1931–2003), która wyszła za mąż za Tadeusza Sikorę (1928–?). Rodzinne tradycje Sikorów przejął syn Andrzej (1960). Sukcesorem zabawkarstwa po ojcu i dziadku był także Franciszek Chrząszcz. Do bardziej twórczych rzemieślników z Lachowic zaliczany był Teofil Szczygieł (1916–2007).
Cenionym rodem zabawkarzy z Pewli Wielkiej byli Lachowie. Stanisław Lach (1939–2014), spadkobierca tradycji po ojcu Janie i dziadku Karolu, pochodzącym prawdopodobnie z Koszarawy), znany głównie z wyrobu drewnianych koników, uhonorowany został w 1994 roku Nagrodą im. Oskara Kolberga. Nagrodę tę w 2019 roku otrzymali także Wiesława (1958) i Marian (1955) Łobozowie, również z Pewli Wielkiej. Kontynuując rodzinną tradycję po Władysławie (1923–1994) i Agnieszce, rodzicach Mariana, a także po dziadku Józefie (1895–1984, rodem z Przyborowa) przekazali ją swojemu synowi Piotrowi (1991). Z rodziną Lachów i Łobozów spokrewniony był Antoni Waluś z Pewli Wielkiej, wykonujący zabawki w okresie międzywojennym.
Chociaż w Stryszawie wykonuje się różne formy zabawek, słynie ona przede wszystkim z kolorowych ptaszków. Z przysiółkiem Handzele związany jest duży ród Mentlów: Teofil (1876–1946) uważany za twórcę tradycji wyrobu ptaszków, jego syn Władysław, aktywny twórczo do lat 70. XX wieku. W drugiej połowie XX wieku ptaszki wyrabiali Julian Mentel (1923–1995) z żoną Stefanią (1923-2005), a także ich syn Tadeusz (1955–2005) z żoną Antoniną. Po nich tradycję przejęli synowie Piotr (1980) i Łukasz (1986). Z rodziną Mentlów związany jest też Józef Lasik (1959) – zainspirowany przez teścia Józefa Mentla tworzy zabawki wraz ze swoim synem Karolem (1991).
Znanym, kilkupokoleniowym rodem stryszawskim są Klimasarowie: po dziadku Józefie i ojcu Franciszku (1907–1987) ptaszki struga Władysław (1937) wraz z żoną Ludwiką (1944). Umiejętności przejęły także ich dzieci: Czesław (1963), Anna (1964), Teresa (1970–2022), Bernadetta (1977) i Barbara (1982). W 2011 roku Ludwika i Władysław Klimasarowie zostali uhonorowani Nagrodą im. Oskara Kolberga.
Cenionym rodem zabawkarskim są także Leśniakowie. Po II wojnie światowej Edward Leśniak (1925–1991) tworzył rozmaite zabawki, jednak później wraz z żoną Emilią (1932–2022) skupili się na struganiu ptaszków. Umiejętności te przejęła córka Danuta Zener (1957) oraz syn Tadeusz (1962) z żoną Jadwigą. Z rodziny Leśniaków wywodzi się także twórczyni ptaszków Danuta Sałaciak (1964), zaś poprzez męża spokrewniona jest z nimi Bogumiła Leśniak (1962) z Suchej Beskidzkiej, również tworząca zabawki.
Rodowe tradycje Balcerów, zapoczątkowane przez pradziadka Franciszka z Lachowic, pielęgnował mieszkający w Stryszawie Krzysztof Balcer (1969–2018). Umiejętności przejęły także jego dzieci.
Chociaż trudno dzisiaj zbierać bardziej szczegółowe dane o tutejszych wytwórcach, niewątpliwie warto szukać tych informacji, dokumentować żywieckie ludowe zabawkarstwo, bo to dzięki tym osobom tradycja trwa.
Między tradycją a nowoczesnością: zabawkarstwo jako sztuka przekazywana z rąk do rąk
Współcześnie kontynuacja zabawkarstwa odbywa się dwoma drogami. Pierwszą nadal jest przekaz międzypokoleniowy. Żyjący twórcy pochodzą z rodzin o kilkupokoleniowej tradycji zabawkarskiej lub są z nimi w jakiś sposób powiązani. Wykonywane przez nich zabawki ewoluują wraz z kolejnymi pokoleniami. Starsi twórcy zachowują dawne wzory, młodsi – na bazie tradycji – zmieniają nieco kształt i wielkość, tworzą nowe formy i zdobienia. Dzięki temu tutejsze wyroby nie zostały ujednolicone, lecz są dziełami indywidualnych twórców – artystów.
Druga droga opiera się na działaniach instytucjonalnych, takich jak warsztaty, konkursy, wystawy, imprezy folklorystyczne, publikacje, nagrania, działania edukacyjne oraz różnorodne projekty o tej tematyce. Do ochrony i popularyzacji tutejszego zabawkarstwa przyczyniły się działania wielu placówek, m.in. obecnego Muzeum Miejskiego w Żywcu, Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie i przede wszystkim Regionalnego Ośrodka Kultury w Bielsku-Białej. Instytucja ta na początku lat 90. ubiegłego wieku rozpoczęła realizację projektu Wirtualnego Centrum Zabawkarstwa Ludowego, korzystając z pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki. W ówczesnej siedzibie Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bielsku-Białej powstała stała ekspozycja tradycyjnych zabawek ludowych z najbardziej znanych ośrodków zabawkarskich w Polsce. Wydano kilka publikacji. Rozpoczęto edukację folklorystyczną z zakresu zabawkarstwa, organizując tematyczne warsztaty. W folderze wydanym z okazji 20-lecia Święta Zabawki Ludowej w Stryszawie czytamy:
Literatura
Dziecko a zabawka drewniana – dawniej i dziś. Materiały pokonferencyjne z roku 2022, Stryszawa 2022.
Fryś-Pietraszkowa E., Porębska-Kubik E., Ginące ludowe rzemiosła i umiejętności, Kraków 2001.
Lewińska T., Kolorowy świat zabawek, Kielce 1995.
Mączyńska A., Współczesne ludowe zabawki żywieckie [w:] „Karta Groni” 1984, nr XII, s. 87-122.
Mączyńska A., Rozwój ludowego ośrodka zabawkarskiego na żywiecczyźnie, [w:] „Karta Groni” 1985, nr XIII, s. 107-119.
Mączyńska A., Współczesne rzemiosło zabawkarskie na Żywiecczyźnie, Gospodarowanie i sztuka ludowa w Karpatach, Z badań terenowych 1976–1980 [w:] „Acta Universitatis Wratislaviensis” 1987, No 790, s. 11-29.
Oleszkiewicz M., Ośrodek zabawkarski w Stryszawie i Lachowicach [w:] „Rocznik babiogórski” 2002, s. ?
Oleszkiewicz M., Kolorowy świat stryszawskich ptaków. Okiem etnografa [w:] Babiogórskie ptaki. Kalendarz 2016, red. Słabosz-Palacz K., s. 148-154.
Oleszkiewicz M., Żywieckie zabawkarstwo [w:] Kultura ludowa Górali Żywieckich, red. Ceklarz K., Rosiek B., Kraków 2018, s. 325-352.
Rosiek B., W świecie drewnianych zabawek ludowych. Żywiecki ośrodek zabawkarski – dawne wyroby i ich wytwórcy [w:] Tradycyjne rzemiosło i przemysł wiejski Karpat Polskich – perspektywy badawcze, rekonstrukcje, reinterpretacje., red. Brocki M., Rabka-Zdrój 2017, s. 124-141.
Seweryn T., Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960.
Udziela S., Przemysł drzewny w Koszarawie [w:] „Przemysł i rzemiosło” 1921, r. I, nr 2, s. 79-82.
Warzecha M., Materiały Pracowni Badania Sztuki Ludowej Polskiej Akademii Nauk Oddziału w Krakowie, Kraków 1953, t. 224.
Ząbkowska D., Przemiany tradycyjnego żywieckiego ośrodka zabawkarskiego [w:] Bogaci tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały II Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach 23-24 maja 1996 roku w Bielsku-Białej i Wiśle, red. Kantor R., Kielce 1996, s. 125-131.
Zięzio R., Ośrodki zabawkarskie w Polsce na tle porównawczym [w:] Bogaci tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały II Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach 23-24 maja 1996 roku w Bielsku-Białej i Wiśle, red. Kantor R., Kielce 1996, s. 109-124.
Zobacz nasze zbiory
Zabawki ludowe na żywo!
W naszych zbiorach znajduje się około 500 tradycyjnych zabawek. Chcesz je zobaczyć albo wziąć udział w warsztatach ich wykonywania? Przyjdź do nas!
